Uzman Klinik Psikolog Mustafa Mert Mutlu: Panik Atak Sırasında Beyinde ve Bedende Neler Oluyor?

Çarpıntı, nefes alamama hissi, baş dönmesi veya kontrolünü kaybetme korkusu… Bu belirtiler aniden ortaya çıktığında kişi ciddi bir sağlık sorunu yaşadığını düşünebilir. Panik atak, yoğun korku veya rahatsızlık hissinin kısa sürede yükseldiği ve çeşitli bedensel ya da bilişsel belirtilerle görülebildiği bir deneyimdir. Ankara’da ergenler ve yetişkinlerle bireysel psikoterapi, çiftlerle ilişki odaklı çalışmalar yürüten Uzman Klinik Psikolog Mustafa Mert Mutlu, panik atak sırasında beyinde ve bedende ortaya çıkan tepkileri, belirtilerin nasıl bir döngüye dönüştüğünü ve psikolojik desteğin rolünü anlatıyor.

Panik atak sırasında vücutta neler yaşanır?

İnsan beyni olası bir tehdit algıladığında, bedeni korumaya yönelik alarm sistemleri devreye girer. Bu süreçte amigdala, tehdit algısının değerlendirilmesinde rol oynayan beyin bölgelerinden biridir; hipotalamus ve otonom sinir sistemi üzerinden bedensel stres tepkileri harekete geçebilir. Bu sistemler tek başına panik atağı açıklamaz; ancak korku ve bedensel uyarılmanın nasıl birbirini etkileyebildiğini anlamaya yardımcı olur.

Alarm tepkisi sırasında kalp atışı hızlanabilir, solunum değişebilir, kaslar gerilebilir ve dikkat olası tehditlere yönelir. Bu tepkiler gerçek bir tehlike karşısında koruyucu olabilir. Ancak bazen belirgin bir dış tehdit yokken de yoğun biçimde yaşanabilir. Kişi kalp çarpıntısını, nefesindeki değişikliği veya baş dönmesini tehlikeli bir durumun işareti olarak yorumladığında korkusu artar. Artan korku bedensel belirtileri daha da belirginleştirir.

Panik atakta kişi çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı hissi, göğüste rahatsızlık, baş dönmesi, uyuşma veya kontrolünü kaybetme korkusu yaşayabilir. Belirtiler kişiden kişiye değişir. Her çarpıntı veya nefes darlığı psikolojik kaynaklı değildir; özellikle yeni başlayan, şiddetli veya alışılmadık belirtilerde tıbbi değerlendirme önemlidir.

Bu tepkiler gerçek bir tehlike karşısında koruyucu olabilir. Ancak bazen belirgin bir dış tehdit yokken de yoğun biçimde yaşanabilir. Kişi kalp çarpıntısını, nefesindeki değişikliği veya baş dönmesini tehlikeli bir durumun işareti olarak yorumladığında korkusu artabilir. Artan korku bedensel belirtileri daha da belirginleştirebilir.

Panik atakta kişi çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı hissi, göğüste rahatsızlık, baş dönmesi, uyuşma veya kontrolünü kaybetme korkusu yaşayabilir. Belirtiler kişiden kişiye değişir. Her çarpıntı veya nefes darlığı psikolojik kaynaklı değildir; özellikle yeni başlayan, şiddetli veya alışılmadık belirtilerde tıbbi değerlendirme önemlidir.

Panik atak neden daha da korkutucu hâle gelir?

Panik deneyimini yoğunlaştıran etkenlerden biri, bedensel belirtilere verilen anlamdır. Örneğin, kalp atışının hızlandığını fark eden bir kişi “Kalp krizi geçiriyorum” diye düşünebilir. Bu yorum korkuyu artırır; artan korku da kalp atışını ve diğer belirtileri daha belirgin hâle getirir.

Böylece bir panik döngüsü oluşur: Önce bedensel bir duyum ortaya çıkar, ardından bu duyum tehlikeli olarak yorumlanır. Korku ve bedensel uyarılma arttıkça belirtiler daha yoğun hissedilir; kişi de ilk yorumunun doğru olduğuna daha fazla inanır.

“Panik atağın kendisi son derece korkutucu hissedilebilir; ancak bedensel belirtilerin yoğunluğu, mutlaka kişinin düşündüğü felaketin yaşandığı anlamına gelmez” diyen Mutlu, bedensel duyumlarla bu duyumlara yüklenen anlamı birbirinden ayırmanın önemine dikkat çekiyor.

Böylece kişi bir döngünün içine girebilir: bedensel bir duyum ortaya çıkar; duyum tehlikeli olarak yorumlanır; korku ve bedensel uyarılma artar; belirtiler daha yoğun hissedilir; kişi ilk yorumunun doğru olduğuna daha fazla inanabilir.

Bu döngü, belirtilerin kişinin kontrolü dışında ve giderek büyüyormuş gibi algılanmasına neden olabilir. Ancak belirtilerin yoğun hissedilmesi tek başına felaket senaryosunun doğru olduğu anlamına gelmez.

Panik atak ile panik bozukluk aynı şey midir?

Panik atak bir belirti örüntüsüdür; tek başına panik bozukluk tanısı anlamına gelmez. Panik atak belirtileri genellikle birkaç dakika içinde en yüksek düzeye ulaşır; ardından yoğunlukları çoğunlukla kendiliğinden azalmaya başlar. Atağın toplam süresi ve kişinin kendisini yeniden sakin hissetmesi için gereken zaman kişiden kişiye değişebilir.

Panik bozuklukta tekrarlayan ve beklenmedik panik atakların yanı sıra yeni ataklar yaşama konusunda kalıcı endişe veya ataklarla ilişkili belirgin davranış değişiklikleri görülebilir. Tanı, kişinin belirtileri ve öyküsü değerlendirilerek uzman tarafından konur.

Bazı kişiler atak yaşama korkusuyla toplu taşımadan, kalabalık ortamlardan, egzersizden veya yalnız kalmaktan kaçınmaya başlayabilir. Bu kaçınmalar kısa vadede rahatlama sağlasa da kişinin yaşam alanını zamanla daraltabilir.

Bazı kişiler atak yaşama korkusuyla toplu taşımadan, kalabalık ortamlardan, egzersizden veya yalnız kalmaktan kaçınmaya başlayabilir. Bu kaçınmalar kısa vadede rahatlama sağlasa da kişinin yaşam alanını zamanla daraltabilir.

Panik atak sırasında ne yardımcı olabilir?

Öncelikle kişinin kendisini güvende tutması ve belirtileri daha da artırabilecek panikleyici yorumları fark etmesi önemlidir. Kişi mümkünse güvenli bir yerde durabilir, dikkatini çevresine yöneltebilir ve nefesini zorlamadan daha sakin bir ritim bulmaya çalışabilir. Çok derin ve hızlı nefes almaya çalışmak bazı kişilerde baş dönmesini artırabileceğinden, nefesi zorla kontrol etmeye çalışmamak daha uygundur.

Kişinin kendisine “Şu anda yoğun bir korku yaşıyorum; hissettiğim her belirti mutlaka bir felaket olduğu anlamına gelmez” diye hatırlatması yardımcı olabilir. Bununla birlikte, yeni veya şiddetli göğüs ağrısı, bayılma, ciddi nefes darlığı ya da farklı ve alışılmadık belirtiler varsa bunları otomatik olarak panik atağa bağlamamak ve acil tıbbi değerlendirme almak gerekir.

Psikoterapi panik atak sürecinde nasıl yardımcı olabilir?

Panik atak ve panik bozuklukta bilişsel davranışçı terapi (BDT), kanıta dayalı psikoterapi yaklaşımlarından biridir. Terapi sürecinde kişinin bedensel duyumları nasıl yorumladığı, korkuyu artıran düşünceleri ve kaçınma davranışları ele alınır.

Uygun durumlarda, terapist eşliğinde planlanan çalışmalarla kişi bedensel duyumları daha gerçekçi değerlendirmeyi ve korkuyla baş etme becerilerini geliştirmeyi öğrenir. Tedavi planı kişinin belirtilerine, ihtiyaçlarına ve varsa eşlik eden sağlık sorunlarına göre şekillendirilir.

Mutlu, “Panik belirtileri nedeniyle kişinin yaşam alanı daralmaya başladıysa, yalnızca atağın ne zaman geleceğine odaklanmak yerine bu korkuyu sürdüren düşünce ve kaçınma davranışlarını da ele almak gerekir” değerlendirmesinde bulunuyor.

Panik atak yaşamak bir zayıflık göstergesi değildir. Belirtiler tekrarlıyorsa, kişi sürekli yeni bir atak yaşayacağından endişeleniyorsa veya günlük yaşamı kısıtlanıyorsa profesyonel destek almak önemlidir.

Uygun durumlarda, terapist eşliğinde planlanan çalışmalarla kişi bedensel duyumları daha gerçekçi değerlendirmeyi ve korkuyla baş etme becerilerini geliştirmeyi öğrenebilir. Tedavi planı kişinin belirtilerine, ihtiyaçlarına ve varsa eşlik eden sağlık sorunlarına göre şekillendirilir.

Panik atak yaşamak bir zayıflık göstergesi değildir. Belirtiler tekrarlıyorsa, kişi sürekli yeni bir atak yaşayacağından endişeleniyorsa veya günlük yaşamı kısıtlanıyorsa profesyonel destek almak değerlendirilebilir.

UZMAN HAKKINDA

Uzman Klinik Psikolog Mustafa Mert Mutlu, psikoloji lisans eğitimini Doğu Akdeniz Üniversitesi’nde burslu olarak tamamlamış ve onur derecesiyle mezun olmuştur. Ankara Üniversitesi’nde disiplinlerarası aile danışmanlığı, Atılım Üniversitesi’nde klinik psikoloji alanında yüksek lisans eğitimi almıştır. Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve EMDR başta olmak üzere çeşitli psikoterapi eğitimlerine sahiptir. Ohio Psychological Association bünyesindeki mesleki gelişim deneyimi de mesleki birikiminin parçalarındandır.